حجت‌الاسلام مجتبی نامخواه، پژوهشگر حوزه انقلاب اسلامی، با تأکید بر اینکه جامعه ایران در یکی از کم‌سابقه‌ترین مقاطع تاریخی خود قرار گرفته است، معتقد است جنگ تنها یک رخداد نظامی نیست؛ بلکه می‌تواند با فرو ریختن سازوکارهای تثبیت‌شده، امکان شکل‌گیری نظمی تازه و جامعه‌ای متفاوت را فراهم کند.

نامخواه در نشستی با موضوع «نسبت جنگ و تحولات اجتماعی» اظهار کرد: ما در وضعیتی بسیار خاص قرار داریم و شاید سال‌هاست این گزاره تکرار می‌شود، اما اکنون واقعاً در حساس‌ترین موقعیتی هستیم که تجربه کرده‌ایم. من متعلق به نسلی هستم که اواخر جنگ را تجربه کرده و پس از آن نیز کمتر فرصت عاملیت جمعی داشته است؛ از این رو احساس می‌کنم اکنون امکان تازه‌ای برای نقش‌آفرینی اجتماعی فراهم شده است.

وی افزود: کسانی که در تجمع‌ها، راهپیمایی‌ها و تظاهرات دوران انقلاب حضور داشتند یا سال‌های جنگ تحمیلی را زیر بمباران‌ها گذراندند، بی‌تردید آرزو داشتند روزهایی را تجربه کنند که مردم در خیابان‌ها در حال رقم زدن یک رخداد بزرگ تاریخی باشند. این وضعیت فرصتی کم‌نظیر برای ساختن جامعه و آینده‌ای جدید است، چراکه جنگ می‌تواند جامعه را وارد یک جهان ممکن جدید کند؛ البته این ویژگی فقط به یک جامعه خاص محدود نیست و جنگ‌ها به‌طور کلی چنین کارکردی دارند.

این پژوهشگر حوزه انقلاب اسلامی با اشاره به ماهیت تحولات اجتماعی در شرایط جنگی تصریح کرد: جوامع بر پایه ساختارهایی شکل می‌گیرند که حاصل قراردادها و اراده‌های انسانی‌اند و در طول زمان انباشته می‌شوند. جنگ می‌تواند بخشی از این سازوکارها را فرو بریزد و زمینه خلق نظمی تازه را فراهم کند، هرچند تحقق این امکان وابسته به شکل‌گیری عاملیت انسانی و سوژه‌های خودآگاه است؛ افرادی که بتوانند جهان جدید را بسازند.

نامخواه با اشاره به مفهوم «انسان انقلابی» خاطرنشان کرد: اگر یک یا دو سال پیش درباره نقش او در ساختن جهان جدید سخن می‌گفتیم، مسیر پیش‌رو بسیار دشوار به نظر می‌رسید، اما اکنون به‌واسطه وضعیت جنگی، این مسیر تا حدی هموارتر شده است. در دوره جنگ، فشار اجتماعی و فداکاری‌های جمعی باعث می‌شود برخی موانع کاهش یابد و سازوکارهای تثبیت‌کننده وضعیت پیشین تضعیف شوند؛ با این حال، نیروهای منتفع از نظم قبلی تلاش می‌کنند این دوره تعلیق را کوتاه کنند و جامعه را به وضعیت سابق بازگردانند.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه هیچ‌کس خواهان تداوم جنگ نیست، گفت: جنگ با خسارت‌های انسانی و مادی همراه است، اما مسئله اصلی آن است که جنگ چگونه پایان می‌یابد و آیا این پایان می‌تواند به خلق نظمی جدید منجر شود یا خیر.

وی برای تبیین این دیدگاه به کتاب استبداد شایستگی اشاره کرد و افزود: نویسنده این اثر نشان می‌دهد که شایستگی گاه به ابزاری برای توجیه برتری گروه‌های خاص در جامعه تبدیل می‌شود. در چنین نظمی، گروه‌های مسلط موفقیت خود را نتیجه استعداد، تحصیلات یا انتخاب‌های درست خود معرفی می‌کنند و در مقابل، کارگران و نیروهای یدی را کم‌صلاحیت جلوه می‌دهند.

نامخواه ادامه داد: جنگ در گام نخست این سازوکارهای استبدادی را فرو می‌ریزد، زندگی روزمره را مختل می‌کند و بسیاری از ساختارهای غیرضروری را از میان می‌برد. در این میان، تنها سازوکارهای ضروری مانند کار، تولید، صنعت و توزیع خدمات باقی می‌ماند. بنابراین در چنین شرایطی، نقش برخی نخبگان سیاسی و جناحی کمرنگ می‌شود و در مقابل، نیروهای عادی جامعه، از جمله زنان طبقات فرودست، نقش مؤثرتری در پیشبرد امور پیدا می‌کنند.

این پژوهشگر حوزه انقلاب اسلامی در پایان تأکید کرد: جنگ صرفاً یک پدیده نظامی نیست، بلکه ابعاد اجتماعی عمیقی دارد و در بسیاری موارد، همین بُعد اجتماعی آن از جنبه نظامی مهم‌تر و تعیین‌کننده‌تر است.