همدار– در روزهایی که بخش قابل توجهی از اخبار هنرهای تجسمی ایران در تهران متمرکز می‌شود، جریان نمایشگاهی هنر در شهرستان‌ها مسیر خود را ادامه می‌دهد؛ از نقاشی در یک خانه تاریخی قاجاری در شوشتر تا نمایشگاه چاپ دستی با حضور ۳۶ هنرمند در کاشان و از یک نمایشگاه گروهی در اصفهان تا تجربه‌ای میان نقاشی و چیدمان در بجنورد. این چهار نمایشگاه، فارغ از تفاوت زبان و مدیوم، تصویری از تداوم حیات هنرهای تجسمی در خارج از پایتخت ارائه می‌کنند؛ جریانی که اگر جدی گرفته شود، می‌تواند بخشی از تمرکز تاریخی هنر ایران بر تهران را به چالش بکشد.

در نقشه هنرهای تجسمی ایران، تهران همچنان مهم‌ترین نقطه تجمع گالری‌ها، رویدادها، بازار هنر و رسانه‌های تخصصی است؛ اما این تمرکز به معنای خاموش بودن سایر شهرها نیست. در هفته‌های پایانی مرداد و روزهای ابتدایی شهریور ۱۴۰۵، چند نمایشگاه در شهرهایی چون شوشتر، اصفهان، بجنورد و کاشان برپا شده یا در حال برگزاری است که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت، بخشی از ظرفیت هنر تجسمی خارج از پایتخت را نمایندگی می‌کنند.

شوشتر؛ نقاشی در دل یک خانه تاریخی

در شوشتر، گالری شوادون در خانه تاریخی مقدم میزبان نمایشگاه انفرادی نقاشی «پیش از فراموشی» از هوشنگ مکوندی است؛ نمایشگاهی که از ۲۳ مرداد آغاز شده و تا ۱۵ شهریور ادامه دارد. این نمایشگاه از جمله رویدادهایی است که موقعیت مکانی آن به اندازه خود نمایشگاه اهمیت پیدا می‌کند؛ چرا که آثار هنری در فضای یک خانه تاریخی ارائه می‌شوند. منابع هنری نیز برگزاری این نمایشگاه را در گالری شوادون شوشتر تأیید کرده‌اند.

خانه تاریخی مقدم در محله عبدالله بانو شوشتر قرار دارد و بنایی مربوط به دوره قاجار معرفی شده است. شوادون این خانه نیز از عناصر شاخص معماری زیرزمینی شوشتر است و امروز کاربری نگارخانه پیدا کرده است. این خانه در سال‌های گذشته توسط بخش خصوصی مرمت و به یک مجموعه فرهنگی و هنری تبدیل شده است.

از این منظر، «پیش از فراموشی» صرفاً یک نمایشگاه نقاشی در خارج از تهران نیست؛ نمونه‌ای از پیوند میان هنر معاصر و میراث معماری است؛ اتفاقی که می‌تواند به یکی از مسیرهای جدی توسعه فضاهای هنری در شهرهای تاریخی تبدیل شود.

اصفهان؛ «غول‌ها» در گالری اکنون

در اصفهان نیز نمایشگاه گروهی «جایی که غول‌ها سوت می‌زنند» به گردآوری مائده حاجیان برگزار شده است. این نمایشگاه از ۳۰ مرداد تا ۱۰ شهریور در گالری اکنون برپاست و ۱۲ هنرمند در آن حضور دارند؛ امیرحسین اروجی، سولماز حشمتی، حمیرا حسینی، فاطمه حسنی، مینا حکیم، دیانا کشانی، سولماز راشدزاده، سارا سهیلی، نگین صادقی، آرزو صادقی، مه‌تا صدیقی‌فر و شادی ودائی.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، این نمایشگاه هر روز از ساعت ۱۷ تا ۲۱ پذیرای مخاطبان است و گالری اکنون در خیابان مارنان اصفهان قرار دارد.

اهمیت چنین نمایشگاهی را می‌توان در شکل برگزاری آن دید: یک نمایشگاه گروهی که به جای اتکا به یک نام یا یک نگاه منفرد، مجموعه‌ای از هنرمندان را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد و امکان مواجهه مخاطب با چند زبان بصری را فراهم می‌کند.

بجنورد؛ «سویی در مه» میان نقاشی و چیدمان

در بجنورد، گالری زاغ بنفش از ۶ تا ۱۶ شهریور میزبان نمایشگاه انفرادی «سویی در مه» از رویا زارعیان است؛ نمایشگاهی که در قالب نقاشی و چیدمان ارائه می‌شود. برگزاری این نمایشگاه در گالری زاغ بنفش بجنورد توسط منابع هنری نیز اعلام شده است.

این نمایشگاه از آن جهت قابل توجه است که در یکی از شهرهای کمتر دیده‌شده در نقشه رسانه‌ای هنرهای تجسمی کشور، یک نمایشگاه انفرادی با دو مدیوم نقاشی و چیدمان شکل می‌گیرد؛ اتفاقی که نشان می‌دهد فعالیت‌های تجسمی خارج از تهران الزاماً به نمایش‌های سنتی نقاشی محدود نیست و تجربه‌های معاصرتر نیز در حال ورود به فضای نمایشگاهی شهرهای دیگر هستند.

کاشان؛ وقتی چاپ دستی، نسل‌های مختلف را کنار هم می‌نشاند

اما شاید از میان این چهار رویداد، «نقش در نقش» در کاشان از نظر گستره حضور هنرمندان، تصویری متفاوت ارائه کند.

این نمایشگاه گروهی با تمرکز بر چاپ دستی از ۶ شهریور در فضای هنری هشت‌چشمه کاشان افتتاح می‌شود و تا ۵ مهر ادامه خواهد داشت. اطلاعات منتشرشده درباره این رویداد نشان می‌دهد که نمایشگاه با کیوریتوری فریدون امیدی شکل گرفته و آثار ۳۶ هنرمند مدرن و معاصر ایران را دربرمی‌گیرد.

در میان نام‌های اعلام‌شده برای این نمایشگاه، نام‌هایی چون پروانه اعتمادی، فرح اصولی، فریدون امیدی، محمود بخشی‌مؤخر، محمدابراهیم جعفری و علیرضا جُدی دیده می‌شود.

«نقش در نقش» از این جهت نیز اهمیت دارد که چاپ دستی را نه به عنوان یک تکنیک حاشیه‌ای، بلکه به عنوان محور یک نمایشگاه گسترده دنبال می‌کند و تجربه‌های نسل‌های مختلف هنر مدرن و معاصر ایران را در کنار هم قرار می‌دهد.

چهار شهر، چهار مسیر

این چهار نمایشگاه را نمی‌توان صرفاً در قالب یک فهرست از برنامه‌های گالری‌ها دید. تفاوت آنها در شهر، مدیوم، مقیاس و شیوه ارائه، خود تصویری از وضعیت متکثر هنرهای تجسمی خارج از تهران ارائه می‌کند.

در شوشتر، یک خانه تاریخی و فضای شوادون به محل مواجهه با نقاشی معاصر تبدیل شده است؛ در اصفهان، یک نمایشگاه گروهی مجموعه‌ای از هنرمندان را گرد هم آورده؛ در بجنورد، نقاشی و چیدمان در یک فضای هنری مستقل کنار هم قرار گرفته‌اند و در کاشان، چاپ دستی بهانه‌ای برای گردهمایی آثار ۳۶ هنرمند از جریان‌های مختلف هنر مدرن و معاصر ایران شده است.

این تنوع یک نکته مهم را به میان می‌کشد: هنر تجسمی ایران را نمی‌توان فقط از روی نقشه تهران خواند.

تمرکز امکانات، رسانه‌ها و بازار هنر در پایتخت واقعیتی انکارناپذیر است، اما همزمان در شهرهای دیگر نیز فضاهایی در حال شکل‌گیری یا فعالیت‌اند که می‌توانند به مرور، مخاطب و هنرمند را در یک چرخه مستقل‌تر به هم نزدیک کنند.

نمونه شوشتر حتی یک گام فراتر می‌رود؛ آنجا احیای یک بنای تاریخی با کاربری فرهنگی و هنری همراه شده است. درباره خانه مقدم، منابع محلی از مرمت بنا توسط بخش خصوصی و تبدیل شوادون آن به نگارخانه خبر داده‌اند.

مسئله البته فقط تعداد نمایشگاه‌ها نیست. پرسش اصلی این است که آیا این رویدادهای پراکنده می‌توانند به شبکه‌ای پایدار از فضاهای هنری در شهرستان‌ها تبدیل شوند یا نه. به هر صورت برای رسانه همدار رویکرد فراتهران از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بدیهی است که اگر چنین اتفاقی رخ دهد، آنچه امروز در شوشتر، اصفهان، بجنورد و کاشان می‌بینیم دیگر صرفاً چند برنامه تقویمی نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند نشانه شکل‌گیری تدریجی یک جغرافیای تازه برای هنرهای تجسمی ایران باشد؛ جغرافیایی که در آن، برای دیده‌شدن هنر الزاماً نباید همه مسیرها به تهران ختم شوند.